ความตกต่ำเสื่อมโทรมของโซเชียลมีเดีย

​

ความตกต่ำเสื่อมโทรมของโซเชียลมีเดีย

ลองย้อนกลับไปมองโซเชียลมีเดียเมื่อประมาณ 10 ปีก่อน แล้วเปรียบเทียบกับสิ่งที่เราเห็นอยู่ทุกวันนี้

เราจะพบการเปลี่ยนแปลงที่น่าสนใจอย่างหนึ่ง

จากพื้นที่ที่เรา “เลือกว่าจะดูอะไร” กำลังกลายเป็นพื้นที่ที่ระบบ “เลือกให้เราดู”

และนี่อาจเป็นปัญหาใหญ่กว่าที่เราคิด

เมื่อก่อนเวลาเราอยากรู้อะไร เราต้องเป็นฝ่ายออกไปค้นหาเอง อยากรู้เรื่องการเงินก็พิมพ์ค้นหาเรื่องการเงิน อยากศึกษาประวัติศาสตร์ก็ต้องค้นหาบทความ หนังสือ เว็บไซต์ หรือเอกสารต่าง ๆ แล้วค่อยๆ อ่าน เปรียบเทียบ และเชื่อมโยงข้อมูลเข้าด้วยกัน

กระบวนการเหล่านี้บังคับให้เราต้อง “คิดก่อนเสพ”

แต่โลกของโซเชียลมีเดียทุกวันนี้กำลังกลับด้าน

เราเปิด TikTok, Instagram, Facebook หรือ YouTube ขึ้นมาโดยที่บางครั้งไม่ได้รู้ด้วยซ้ำว่าเราอยากดูอะไร

จากนั้น Algorithm ก็เริ่มทำงาน

คลิปหนึ่งจบ คลิปต่อไปมา
โพสต์หนึ่งผ่านไป โพสต์ใหม่ปรากฏขึ้น
เราปัดขึ้นเรื่อยๆ โดยแทบไม่ต้องตัดสินใจอะไร

สุดท้ายจาก “มนุษย์เป็นคนค้นหาข้อมูล”

กลายเป็น

“ข้อมูลเป็นฝ่ายค้นหามนุษย์”

เมื่อความสนใจของเรากลายเป็นสินค้า

สิ่งสำคัญที่ต้องเข้าใจคือ แพลตฟอร์มโซเชียลมีเดียจำนวนมากดำเนินธุรกิจด้วยสิ่งที่มีค่ามากอย่างหนึ่ง

นั่นคือ “เวลาของเรา”

ยิ่งเราอยู่บนแพลตฟอร์มนานเท่าไร
ยิ่งดูมากเท่าไร
ยิ่งเลื่อนมากเท่าไร
ยิ่งมีโอกาสเห็นโฆษณาและสร้างรายได้ให้แพลตฟอร์มมากขึ้นเท่านั้น

ดังนั้นระบบจึงมีแรงจูงใจมหาศาลที่จะเรียนรู้ว่า

“ต้องเอาอะไรมาให้คนคนนี้ดู เพื่อให้เขาไม่ยอมวางโทรศัพท์”

ปัญหาคือ สิ่งที่ทำให้มนุษย์หยุดดู ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ที่สุด

บางครั้งมันอาจเป็นเรื่องดราม่า
ความขัดแย้ง
เรื่องตลกสั้นๆ
ความโกรธ
ความกลัว
เรื่องทางเพศ
หรือคอนเทนต์ที่กระตุ้นอารมณ์อย่างรวดเร็ว

เพราะเป้าหมายของระบบไม่ได้จำเป็นต้องถามว่า

“สิ่งนี้ทำให้ชีวิตคุณดีขึ้นหรือไม่?”

แต่อาจกำลังถามว่า

“สิ่งนี้ทำให้คุณอยู่ต่ออีก 30 วินาทีได้หรือไม่?”

สองคำถามนี้แตกต่างกันอย่างมหาศาล

สิ่งที่น่ากลัวไม่ใช่แค่เราเสียเวลา

ปัญหาที่ลึกกว่านั้นคือ เราอาจกำลังสูญเสีย “อำนาจในการกำกับความสนใจของตัวเอง” ทีละน้อยโดยไม่รู้ตัว

ลองสังเกตพฤติกรรมง่ายๆ

เราหยิบโทรศัพท์ขึ้นมาเพราะอะไร?

มีเรื่องที่ต้องค้นหาจริงๆ หรือเพียงเพราะรู้สึกว่าง?

และเมื่อเปิดโทรศัพท์ขึ้นมาแล้ว เราเป็นคนเลือกสิ่งที่จะดู หรือ Feed เป็นคนเลือกให้เรา?

คำถามเหล่านี้สำคัญมาก

เพราะสิ่งที่เราอ่าน สิ่งที่เราดู และสิ่งที่เราฟังทุกวัน กำลังกลายเป็นวัตถุดิบของความคิดเรา

ถ้าเราไม่เลือกวัตถุดิบทางความคิดของตัวเอง คนอื่นก็จะเลือกมันให้เรา

คนรุ่นใหม่อาจเผชิญปัญหานี้หนักที่สุด

Gen Z และโดยเฉพาะ Gen Alpha เติบโตขึ้นมาในโลกที่ Algorithmic Feed เป็นเรื่องปกติ

เด็กจำนวนมากอาจรู้จักการ “ปัดหน้าจอ” ก่อนที่จะรู้จักการค้นคว้าข้อมูลอย่างจริงจังเสียอีก

นี่ไม่ได้หมายความว่าคนรุ่นใหม่ไม่ฉลาด

ตรงกันข้าม พวกเขาเข้าถึงข้อมูลจำนวนมหาศาลอย่างที่คนรุ่นก่อนแทบจินตนาการไม่ออก

แต่ความท้าทายคือ

การเข้าถึงข้อมูลจำนวนมาก ไม่ได้หมายความว่าเราจะมีความรู้มากขึ้นโดยอัตโนมัติ

ข้อมูลเป็นเพียงวัตถุดิบ

เรายังต้องรู้จักตั้งคำถาม ค้นหา เปรียบเทียบ ตรวจสอบ วิเคราะห์ และคิดด้วยตัวเอง

มิฉะนั้น เราอาจรู้เรื่องราวนับพันเรื่อง แต่ไม่เข้าใจอะไรอย่างลึกซึ้งเลย

หนังสือกับ Feed แตกต่างกันอย่างไร?

เวลาเราเดินเข้าร้านหนังสือ เราต้องเลือกหนังสือ

เมื่อเปิดหนังสือ เราต้องเลือกที่จะอ่านต่อ

เมื่อสงสัย เราต้องหยุดคิด

และถ้าอยากรู้เพิ่มเติม เราต้องไปค้นหาแหล่งข้อมูลอื่น

กระบวนการทั้งหมดต้องใช้ความตั้งใจ

แต่ Feed ถูกออกแบบให้ลดการตัดสินใจเหล่านั้นให้เหลือน้อยที่สุด

ไม่ต้องเลือก
ไม่ต้องค้นหา
ไม่ต้องคิดว่าจะดูอะไรต่อ

แค่ปัด

และระบบจะจัดการทุกอย่างให้เรา

ความสะดวกนี้มีประโยชน์มหาศาล แต่ถ้าเราใช้มันโดยไม่รู้ตัว ความสะดวกอาจค่อยๆ เปลี่ยนเราให้เป็นเพียง “ผู้บริโภคข้อมูลแบบเฉื่อย”

แล้วเราควรทำอย่างไร?

เราไม่จำเป็นต้องหนีออกจากโลกออนไลน์

ไม่จำเป็นต้องลบทุกแอป
ไม่จำเป็นต้องเลิกดู YouTube
และไม่จำเป็นต้องประกาศสงครามกับ Social Media

สิ่งที่เราต้องเอากลับคืนมาคือ

“สิทธิในการเลือกว่าจะให้สิ่งใดเข้าสู่ความคิดของเรา”

ลองกำหนดเวลาใช้ Social Media

ปิด Notification ที่ไม่จำเป็น

เลิกติดตามบัญชีที่ไม่ได้สร้างคุณค่าอะไรให้ชีวิต

กลับมาอ่านหนังสือยาวๆ

อ่านบทความที่ต้องใช้เวลา

ฟังการสนทนาที่ยาวพอให้เกิดการอธิบายเหตุผล

และที่สำคัญที่สุดคือ

กลับมาเป็นฝ่ายค้นหาข้อมูลด้วยตัวเอง

แทนที่จะเปิดแอปแล้วถามว่า

“วันนี้มีอะไรให้ฉันดูบ้าง?”

ลองเปลี่ยนเป็น

“วันนี้ฉันอยากรู้อะไร?”

จากนั้นเอาคำถามนั้นไปค้นหา

อ่านหลายแหล่ง
ตามหาต้นฉบับ
ตรวจสอบข้อมูล
ตั้งคำถาม
จดบันทึก
และสร้างข้อสรุปของตัวเอง

นี่คือการเปลี่ยนจาก Passive Consumption กลับมาเป็น Active Information Seeking

จากคนที่รอรับข้อมูล

กลับมาเป็นคนที่ออกตามหาความรู้

ความได้เปรียบครั้งใหญ่ของคนในอนาคต

ในอดีต ความได้เปรียบคือการเข้าถึงข้อมูล

เพราะข้อมูลหายาก

แต่วันนี้ข้อมูลแทบไม่มีวันหมด

สิ่งที่ขาดแคลนกลับกลายเป็น

“ความสนใจที่มีคุณภาพ”

คนที่สามารถนั่งอ่านหนังสือหนึ่งชั่วโมงโดยไม่หยิบโทรศัพท์ขึ้นมาทุกห้านาที

คนที่สามารถศึกษาหัวข้อหนึ่งเป็นเวลาหลายวัน

คนที่อ่านข้อมูลจากหลายฝ่ายก่อนตัดสินใจ

คนที่ไม่จำเป็นต้องตอบสนองต่อทุกดราม่าที่กำลังเกิดขึ้น

และคนที่สามารถควบคุมได้ว่า วันนี้จะให้อะไรเข้าสู่สมองของตัวเอง

คนเหล่านี้อาจมีความได้เปรียบมากขึ้นเรื่อยๆ ในโลกที่คนจำนวนมากกำลังแย่งชิงความสนใจของเรา

เพราะในอนาคต

คนที่ได้เปรียบอาจไม่ใช่คนที่เข้าถึงข้อมูลได้มากที่สุด

แต่คือ

คนที่ยังสามารถเลือกได้ว่า ข้อมูลอะไรควรค่าแก่การเข้าสู่สมองของตัวเอง

อย่าปล่อยให้ Algorithm เป็นผู้กำหนดว่าเราจะสนใจอะไร
อย่าปล่อยให้ Feed เป็นผู้กำหนดว่าเราจะคิดเรื่องอะไร
และอย่ามอบความสนใจทั้งหมดของเราให้กับระบบที่มีเป้าหมายแตกต่างจากเป้าหมายชีวิตของเรา

ใช้เทคโนโลยีได้
ใช้ Social Media ได้
ดูคลิปสั้นได้

แต่ต้องไม่ลืมว่า

โทรศัพท์ควรเป็นเครื่องมือของเรา ไม่ใช่เราเป็นเครื่องมือของโทรศัพท์

เพราะสุดท้ายแล้ว

สิ่งที่เราเลือกให้ความสนใจในวันนี้ กำลังค่อยๆ สร้างคนที่เราจะกลายเป็นในวันข้างหน้า